Θεραπευτικό μοντέλο για την αϋπνία
O όρος αϋπνία γενικά χρησιμοποιείται για να περιγράψει δυσκολίες που έχουν να κάνουν με την ποιότητα του ύπνου, την οποία το άτομο δε βιώνει ως ικανοποιητική, και έχουν δυσμενείς επιπτώσεις στη λειτουργικότητά του κατά τη διάρκεια της ημέρας Η έννοια της αϋπνίας δεν είναι ταυτόσημη με τη μικρή διάρκεια ύπνου, και η ικανοποιητική ποσότητα ύπνου ποικίλλει από άτομο σε άτομο. Η αϋπνία διακρίνεται σε πρωτοπαθή και δευτεροπαθή, ανάλογα με το κατά πόσον μπορεί να ανιχνευθεί ή όχι κάποιος υπεύθυνος αιτιολογικός παράγοντας. Η δευτεροπαθής αϋπνία είναι η συχνότερη μορφή αϋπνίας και αποτελεί σύμπτωμα πολλών ψυχιατρικών και σωματικών παθήσεων.
Η πρωτοπαθής αϋπνία περιγράφεται ως πρόβλημα στην επέλευση ή/ και στη διατήρηση του ύπνου, ή αναφορά αναφορά του ατόμου για μη ικανοποιητικό ύπνο, με συχνότητα τουλάχιστον τρεις νύχτες την εβδομάδα, και διάρκεια τουλάχιστον ενός μήνα. Επίσης, το πρόβλημα στον ύπνο έχει ως αποτέλεσμα έκπτωση στη λειτουργικότητα ή στρες κατά τη διάρκεια της ημέρας, και την υπερενασχόληση με τα θέματα που αφορούν τον ύπνο.
Τα αιτιοπαθολογικά μοντέλα που περιγράφουν την αϋπνία βοηθούν στο να σχηματοποιήσουμε τους μηχανισμούς οι οποίοι επηρεάζουν την εμφάνιση και την πορεία της διαταραχής, με στόχο να βοηθήσουν τους ειδικούς να κατευθυνθούν προς μία αποτελεσματική παρέμβαση. Το ψυχοφυσιολογικό μοντέλο της αϋπνίας εστιάζει στα επίπεδα ψυχοκινητικής διέγερσης του ατόμου ως κεντρικό παράγοντα στην εγκαθίδρυση της αϋπνίας. Το γνωσιακό μοντέλο της αϋπνίας εστιάζει στον τρόπο σκέψης, ο οποίος έχει ως περιεχόμενο κυρίως την ανησυχία και την υπερβολική ενασχόληση με τον ύπνο. Το συμπεριφοριστικό μοντέλο της αϋπνίας εστιάζει στις δυσλειτουργικές συμπεριφορές που οδηγούν στην παγίωσή της διαταραχής, ανεξάρτητα από τους βιολογικούς και ψυχοκοινωνικούς παράγοντες που οδηγούν στην εμφάνισή της.
Το νευροψυχολογικό μοντέλο της αϋπνίας συνδυάζει παραμέτρους και από τα τρία παραπάνω μοντέλα, προτείνοντας ότι η έναρξη της αϋπνίας οφείλεται σε συνδυασμό γνωσιακών και συμπεριφορικών παραγόντων, και η εξέλιξή της σε χρόνια διαταραχή έχει να κάνει και με αναστρέψιμους ψυχοφυσιολογικούς παράγοντες του ΚΝΣ, οι οποίοι αλληλεπιδρούν με παράγοντες της συμπεριφοράς.
Ο θεραπευτικός στόχος στις παρεμβάσεις είναι αντιμετωπιστεί συνολικά η αϋπνία ως ένα πολυδιάστατο βιοψυχοκοινωνικό πρόβλημα. Ο θεραπευτής καλείται επιλέξει με βάση τις εξατομικευμένες ανάγκες του ασθενούς την κατάλληλη παρέμβαση στον κατάλληλο χρόνο. Ο σκοπός της φαρμακευτικής παρέμβασης είναι να υποστηρίξει τον ασθενή στην προσπάθειά του να διαχειριστεί τις δυσκολίες σε σχέση με τον ύπνο του, απαλύνοντας τα συμπτώματα, ώστε να μπορέσει να διαχειριστεί με μεγαλύτερη ευκολία τους παράγοντες που τον στρεσάρουν, σε σχέση με τον ύπνο ή όχι, και να μπορέσει να ξεπεράσει το φόβο του ότι δε μπορεί να κοιμηθεί φυσιολογικά.
Ψυχοθεραπευτική αντιμετώπιση της αϋπνίας
Όπως προκύπτει και από τη διάγνωση της αϋπνίας, η οποία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε υποκειμενικά κριτήρια του ασθενούς, ένα από τα σημαντικότερα κομμάτια της διαταραχής είναι ο τρόπος με τον οποίο βιώνει-αντιλαμβάνεται ο ασθενής τις δυσκολίες σχετικά με τον ύπνο του.
Ως εκ τούτου η ψυχοθεραπευτική παρέμβαση βασισμένη σε Γνωσιακές Συμπεριφοριστικές Θεραπευτικές αρχές (ΓΣΘ-Α) θεωρείται η πλέον κατάλληλη. Στη ΓΣΘ-Α, χρησιμοποιούνται και τεχνικές που προκύπτουν από το συμπεριφορικό μοντέλο της αϋπνίας των Spielman και συν. (1987), και οι θεραπευτικές παρεμβάσεις που βασίστηκαν σε αυτή τη θεωρία εστιάζουν στην τροποποίηση των παραγόντων διατήρησης της διαταραχής.
Η ΓΣΘ-Α είναι ένα σύνθετο θεραπευτικό σχήμα, το οποίο συνδυάζει συμπεριφοριστικές και γνωσιακές τεχνικές, όπως αυτές εφαρμόζονται για να εξυπηρετήσουν τις εξατομικευμένες ανάγκες του ασθενούς. Οι άμεσες παρεμβάσεις έχουν περισσότερα συμπεριφορικά στοιχεία και είναι κυρίως η θεραπεία ελέγχου ερεθισμάτων και η εκπαίδευση στην υγιεινή του ύπνου. Οι έμμεσες γνωσιακές παρεμβάσεις έχουν ως αντικείμενο τη γνωσιακή ανάλυση και τροποποίηση των δυσλειτουργικών αντιλήψεων. Οι σημαντικότεροι γνωσιακοί παράγοντες που συμβάλλουν στη διατήρηση της αϋπνίας είναι η ανησυχία και η αυτοαπασχόληση.
Η ψυχοθεραπευτική αντιμετώπιση για την αϋπνία γίνεται σε συνεργασία με τη Δρ. Χαρά Τσέκου (Ψυχολόγος, Επιστημονική Συνεργάτης Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών)